Hãy tưởng tượng trái phiếu như một loại "giấy ghi nợ" (IOU) trang trọng. Khi bạn mua một trái phiếu, về cơ bản bạn đang cho một tổ chức (như chính phủ hoặc một công ty) vay một khoản tiền. Đổi lại, tổ chức đó hứa sẽ trả lại tiền cho bạn vào một ngày xác định trong tương lai, đồng thời trả cho bạn các khoản lãi suất định kỳ trong suốt thời gian đó.
Đây là một trong những công cụ đầu tư nền tảng nhất trong thế giới tài chính, thường được gọi là chứng khoán có thu nhập cố định vì chúng hứa hẹn một dòng thu nhập đã được cố định.
Để hiểu cách trái phiếu hoạt động, chúng ta cần nắm vững ba thành phần cốt lõi của một trái phiếu coupon (trái phiếu trả lãi định kỳ) thông thường:
| Thuật ngữ | Định nghĩa | Ví dụ Minh họa |
|---|---|---|
| Mệnh giá (Par Value) | Số tiền mà nhà phát hành hứa sẽ hoàn trả cho người nắm giữ trái phiếu khi trái phiếu hết hạn (tiền gốc). | Thông thường là $1,000. |
| Lãi suất Coupon | Mức lãi suất cố định mà tổ chức phát hành trả, được tính bằng phần trăm của mệnh giá. | Trái phiếu $1,000 với coupon 8% sẽ trả $80 mỗi năm (thường là $40 mỗi sáu tháng). |
| Ngày đáo hạn (Maturity Date) | Ngày cuối cùng của "hợp đồng vay", khi tổ chức phát hành hoàn trả toàn bộ mệnh giá. | Một trái phiếu có kỳ hạn 30 năm. |
Các chi tiết này được quy định trong khế ước trái phiếu (bond indenture), đây là hợp đồng pháp lý giữa nhà phát hành và người nắm giữ trái phiếu.
Giá trị của một trái phiếu tại bất kỳ thời điểm nào cũng bằng tổng giá trị hiện tại của tất cả các khoản thanh toán mà nó sẽ tạo ra trong tương lai. Vì các khoản thanh toán này là cố định, giá trị của chúng phụ thuộc vào lãi suất thị trường hiện hành (tỷ lệ chiết khấu).
Giá trái phiếu giảm khi lãi suất thị trường tăng, và ngược lại, giá trái phiếu tăng khi lãi suất thị trường giảm.
Tại sao? Hãy nghĩ về chi phí cơ hội. Giả sử bạn đang nắm giữ một trái phiếu cũ trả lãi 8%. Nếu lãi suất thị trường tăng lên 10%, các trái phiếu mới phát hành sẽ hấp dẫn hơn. Để trái phiếu 8% của bạn có thể cạnh tranh, giá bán của nó phải giảm xuống. Ngược lại, nếu lãi suất thị trường giảm xuống 6%, trái phiếu 8% của bạn đột nhiên trở nên rất hấp dẫn, và các nhà đầu tư sẽ sẵn sàng trả giá cao hơn.
Lợi suất đáo hạn (Yield to Maturity - YTM) là lãi suất làm cho giá trị hiện tại của các khoản thanh toán của trái phiếu bằng với giá thị trường của nó. Mối quan hệ giữa lãi suất coupon và YTM quyết định giá của trái phiếu:
| Đặc điểm | Trái phiếu Thặng dư (Premium Bond) | Trái phiếu Chiết khấu (Discount Bond) |
|---|---|---|
| Giá bán | Bán trên mệnh giá | Bán dưới mệnh giá |
| Mối quan hệ Lợi suất | Lãi suất Coupon > Lợi suất hiện tại > YTM | Lãi suất Coupon < Lợi suất hiện tại < YTM |
Hãy xem xét một trái phiếu có mệnh giá $1,000, lãi suất coupon 8%, và kỳ hạn 30 năm. Bảng dưới đây minh họa giá của trái phiếu này sẽ thay đổi như thế nào khi lãi suất thị trường biến động.
| Lãi suất thị trường | Giá Trái Phiếu | Giải thích ngắn gọn |
|---|---|---|
| Tăng lên 10% | $810.71 | Vì lãi suất thị trường (10%) > coupon (8%), trái phiếu cũ kém hấp dẫn. Nó phải được bán với giá chiết khấu. |
| Bằng 8% | $1,000.00 | Khi lãi suất thị trường = coupon, không có lợi thế hay bất lợi. Trái phiếu được bán đúng bằng mệnh giá. |
| Giảm xuống 6% | $1,276.76 | Vì lãi suất coupon (8%) > thị trường (6%), trái phiếu cũ rất hấp dẫn. Nó được bán với giá cao hơn mệnh giá (premium). |
Khi các yếu tố khác không đổi, trái phiếu có kỳ hạn càng dài thì độ nhạy cảm về giá đối với biến động lãi suất càng lớn.
Điều này có nghĩa là giá của trái phiếu dài hạn sẽ biến động mạnh hơn so với trái phiếu ngắn hạn khi lãi suất thay đổi. Hãy so sánh sự thay đổi giá của hai trái phiếu (cùng coupon 8%) khi lãi suất thị trường tăng từ 8% lên 10%:
Lý do rất trực quan: với một trái phiếu dài hạn, nhà đầu tư bị "mắc kẹt" với mức lãi suất coupon thấp hơn trong một khoảng thời gian dài hơn nhiều. Càng nhiều khoản thanh toán trong tương lai bị chiết khấu ở mức lãi suất cao hơn, giá trị hiện tại của trái phiếu càng giảm mạnh.
Khi bắt đầu tìm hiểu về trái phiếu, hãy luôn ghi nhớ ba nguyên tắc cơ bản sau:
Giá trái phiếu và lãi suất thị trường luôn di chuyển ngược chiều nhau. Khi lãi suất tăng, giá trái phiếu giảm và ngược lại.
Giá của một trái phiếu sẽ cao hơn, thấp hơn hoặc bằng mệnh giá tùy thuộc vào việc lãi suất coupon của nó cao hơn, thấp hơn hay bằng lãi suất thị trường hiện hành.
Trái phiếu có kỳ hạn dài hơn mang lại rủi ro lãi suất lớn hơn. Điều này có nghĩa là giá của chúng sẽ biến động mạnh hơn khi lãi suất thị trường thay đổi.