Có một thực tế đơn giản trên thị trường tài chính: lãi suất cho một khoản vay 1 năm thường khác với lãi suất cho một khoản vay 30 năm. Mối quan hệ giữa lãi suất và thời gian đáo hạn được gọi là cấu trúc kỳ hạn của lãi suất (term structure of interest rates).
Khi chúng ta biểu diễn mối quan hệ này trên một biểu đồ, ta có được đường cong lợi suất (yield curve) – một trong những công cụ phân tích quan trọng nhất. Hình dạng của nó (dốc lên, phẳng, đảo ngược) chứa đựng những thông tin giá trị về kỳ vọng của thị trường.
Để giải mã những tín hiệu này, mục tiêu của tài liệu này là làm sáng tỏ ba loại lãi suất cốt lõi: Lãi suất Giao ngay (Spot Rate), Lãi suất Ngắn hạn (Short Rate) và Lãi suất Kỳ hạn (Forward Rate).
Lãi suất giao ngay (spot rate), ký hiệu là yn, là lợi suất đến ngày đáo hạn của một trái phiếu không trả lãi định kỳ (zero-coupon bond). Đây được coi là mức lãi suất "thuần túy" cho một khoảng thời gian cụ thể (ví dụ: 1 năm, 2 năm,...), được xác định ngay tại thời điểm hiện tại.
Khái niệm "thuần túy" này trở nên rõ ràng hơn khi xem xét các chương trình như Treasury STRIPS, nơi các khoản thanh toán lãi coupon và vốn gốc được "tách" (stripped) ra và bán riêng lẻ. Lợi suất của mỗi trái phiếu "tách" này phản ánh chính xác giá trị thời gian của tiền tệ cho chính kỳ hạn đó.
| Kỳ hạn (năm) | Lợi suất đến ngày đáo hạn (%) - Lãi suất giao ngay | Giá của Trái phiếu Zero-Coupon (Mệnh giá $1,000) |
|---|---|---|
| 1 | 5.0% | $952.38 |
| 2 | 6.0% | $890.00 |
| 3 | 7.0% | $816.30 |
| 4 | 8.0% | $735.03 |
Lãi suất giao ngay được xác định hôm nay, nhưng chúng cũng ngụ ý những dự báo về lãi suất trong tương lai. Để hiểu được điều này, chúng ta cần phân biệt rõ hai khái niệm:
rn: Giống như nhiệt độ thực tế của một ngày trong tương lai. Chúng ta không thể biết chắc chắn cho đến khi ngày đó đến. (Ví dụ: r2 là lãi suất 1 năm, bắt đầu từ một năm sau).fn: Giống như dự báo thời tiết được đưa ra hôm nay cho một ngày trong tương lai. Nó được suy ra từ các dữ liệu có sẵn ngay bây giờ (đường cong lãi suất giao ngay).Lãi suất kỳ hạn được suy ra từ một nguyên tắc cơ bản: điều kiện phi kinh doanh chênh lệch giá (arbitrage-free). Hai chiến lược có cùng rủi ro và kỳ hạn phải mang lại cùng một mức lợi nhuận.
Giả sử bạn muốn đầu tư trong 2 năm (với y1 = 5% và y2 = 6%):
Mua một trái phiếu zero-coupon 2 năm. Lợi nhuận = (1 + 0.06)2 = 1.1236.
Mua một trái phiếu 1 năm, sau đó tái đầu tư vào một trái phiếu 1 năm khác với lãi suất kỳ hạn (f2). Lợi nhuận = (1 + 0.05) * (1 + f2).
Để không có arbitrage, hai chiến lược phải bằng nhau:
(1 + 0.06)2 = (1 + 0.05) * (1 + f2)f2 = (1.062 / 1.05) - 1 ≈ 0.0701 hay 7.01%
Như vậy, 7.01% chính là lãi suất kỳ hạn cho năm thứ hai. Nó là mức lãi suất "hòa vốn" duy nhất giúp ngăn chặn cơ hội arbitrage.
| Loại Lãi suất | Định nghĩa Cốt lõi | Khi nào được xác định? |
|---|---|---|
| Lãi suất Giao ngay (Spot Rate) | Lãi suất cho một khoản đầu tư zero-coupon, bắt đầu từ hôm nay đến một thời điểm đáo hạn cụ thể. | Hôm nay |
| Lãi suất Ngắn hạn (Short Rate) | Lãi suất thực tế cho một kỳ hạn ngắn tại một thời điểm nào đó trong tương lai. | Trong tương lai |
| Lãi suất Kỳ hạn (Forward Rate) | Lãi suất cho một kỳ hạn trong tương lai, được suy ra từ đường cong lãi suất giao ngay của ngày hôm nay. | Hôm nay |
Trong thực tế, nhà đầu tư đối mặt với rủi ro. Giá của trái phiếu dài hạn thường biến động mạnh hơn khi lãi suất thay đổi. Để bù đắp cho rủi ro này, nhà đầu tư thường yêu cầu một khoản lợi nhuận cộng thêm gọi là "Phí bảo hiểm thanh khoản" (Liquidity Premium).
Sự tồn tại của phí bảo hiểm này dẫn đến hai lý thuyết chính:
| Tên Lý Thuyết | Quan điểm về Lãi suất Kỳ hạn (fn) |
|---|---|
| Thuyết Kỳ vọng (Expectations Hypothesis) | Cho rằng lãi suất kỳ hạn là dự báo không chệch về lãi suất ngắn hạn trong tương lai.fn = Kỳ vọng về rn.Đường cong dốc lên vì thị trường kỳ vọng lãi suất sẽ tăng. |
| Thuyết Ưu tiên Thanh khoản (Liquidity Preference) | Cho rằng lãi suất kỳ hạn bao gồm cả kỳ vọng và một khoản phí bảo hiểm thanh khoản.fn = Kỳ vọng về rn + Phí bảo hiểm.Đường cong có thể dốc lên ngay cả khi thị trường kỳ vọng lãi suất không đổi, do sự tồn tại của phí bảo hiểm. |
Việc phân biệt giữa lãi suất giao ngay, ngắn hạn và kỳ hạn là những công cụ thiết yếu để hiểu được động lực của thị trường trái phiếu.
Một đường cong lợi suất dốc lên có thể mang một trong hai ý nghĩa (hoặc cả hai):